Opgezwollen enkels bij zwangerschap: oorzaak en hulp

Dikke enkels horen voor veel zwangere vrouwen gewoon bij de zwangerschap, zeker in de laatste maanden. Je lichaam houdt meer vocht vast dan normaal, en dat vocht zakt naar je voeten en enkels. In de meeste gevallen is dat volkomen onschuldig. Bij een klein deel van de zwangere vrouwen is de zwelling een van de tekenen van pre-eclampsie. Hoe je die twee van elkaar onderscheidt, lees je hieronder.

Waarom krijg je opgezwollen enkels tijdens de zwangerschap?

Je lichaam maakt tijdens de zwangerschap veel extra bloed en vocht aan. Tegelijk groeit je baarmoeder en drukt die steeds harder op de aders in je bekken. Daardoor stroomt bloed minder makkelijk terug vanuit je benen. Het overtollige vocht zakt door de zwaartekracht naar het laagste punt: je voeten en enkels.

Dit overkomt zo'n 80% van de zwangere vrouwen. Het is geen probleem, maar gewoon een gevolg van de toegenomen bloedstroom die je baby nodig heeft. Hoe verder de zwangerschap vordert, hoe groter de baarmoeder wordt en hoe meer druk er op je bekkenaders staat. Vlak voor je uitgerekende datum is de zwelling dan ook meestal het ergst.

Dit lijkt op wat er gebeurt bij pijnlijke en zware benen: ook daar zorgt trage bloedafvoer voor een zwaar, opgezwollen gevoel.

Wanneer de zwelling begint en wanneer die het grootst is

Oedeem is vocht dat zich ophoopt in weefsel. Enkeloedeem tijdens de zwangerschap is de meest voorkomende, onschuldige vorm. De zwelling wordt voor de meeste vrouwen merkbaar vanaf de vijfde maand en neemt toe richting het derde trimester. In de laatste weken voor de bevalling is die zwelling het ergst.

Dat komt doordat de baarmoeder dan het meest ruimte inneemt en je lichaam het meeste extra vocht heeft opgebouwd. Er is geen vast moment waarop het begint: bij de ene vrouw valt het al vroeg in de zwangerschap op, bij de andere pas laat.

Onschuldig oedeem of pre-eclampsie: zo herken je het verschil

Dikke enkels en voeten zijn bijna altijd onschuldig, ook al denken veel zwangere vrouwen meteen aan zwangerschapsvergiftiging. Pre-eclampsie wordt pas vastgesteld bij een combinatie van signalen, nooit bij zwelling alleen.

• Een bloeddruk van 140/90 mmHg of hoger
• Eiwit in je urine
• Aanhoudende zwelling, vaak ook van je gezicht en handen

Die twee dingen vallen vaak toevallig in dezelfde periode samen. Normale zwangerschapsoedeem wordt namelijk merkbaar vanaf ongeveer week 20, en dat is ook de periode waarin pre-eclampsie voor het eerst kan worden vastgesteld. Daardoor lijkt het alsof de zwelling zelf het signaal is. Je verloskundige kijkt echter naar de combinatie van bloeddruk en eiwit in je urine, niet naar de zwelling op zichzelf.

Zwelling aan één been: denk aan trombose

Zwangerschapsoedeem treft bijna altijd beide enkels ongeveer even erg, omdat het een lichaamsbreed vochtprobleem is. Is de zwelling aan één been duidelijk erger, zeker als je ook pijn, roodheid of een warm onderbeen hebt, dan wijst dat eerder op een lokale oorzaak zoals trombose. Dat vraagt om extra aandacht.

Het verschil zit in de oorzaak. Zwangerschapsoedeem ontstaat doordat je hele lichaam vocht vasthoudt en treft daardoor beide benen. Trombose ontstaat in één ader en geeft daardoor eenzijdige klachten. In de zwangerschap komt trombose vaker voor in het linkerbeen, doordat de rechter bekkenslagader de linker bekkenader op een ongelukkige plek dichtdrukt. Merk je meer zwelling, pijn of warmte aan één kant? Bespreek dat dan met je verloskundige.

Deze signalen vragen om direct contact met je verloskundige

Bel je verloskundige of huisarts direct als je naast de zwelling ook andere klachten krijgt. Vier signalen wegen het zwaarst en vragen om snel contact, ook als het avond of weekend is.

• Hoofdpijn die niet overgaat
• Wazig zien of lichtflitsen
• Pijn boven in je buik, onder je ribben
• Zwelling die in korte tijd duidelijk toeneemt

Deze klachten kunnen, samen met een hoge bloeddruk en eiwit in je urine, wijzen op pre-eclampsie. Ontstaat de zwelling niet geleidelijk maar ineens en snel, dan is dat op zichzelf al reden om contact op te nemen. Twijfel je? Bel dan liever een keer te veel dan te weinig.

Dit helpt tegen opgezwollen enkels

Je enkels ontzwellen het snelst als je ze regelmatig hoger legt dan je hart. Ga je liggen, kies dan voor je linkerzij in plaats van op je rug. Beide houdingen halen de druk van de baarmoeder op je bekkenaders af, waardoor het vocht makkelijker terugstroomt.

Bewegen helpt meer dan stilzitten. Een rustige wandeling of baantjes zwemmen zet je kuitspieren aan het werk, en die pompen het vocht omhoog. Lang achter elkaar staan of zitten werkt averechts: dan zakt het vocht juist verder naar je enkels. Op een warme dag is de zwelling vaak erger, dus leg je benen dan extra vaak omhoog. Je hoeft niet drastisch te minderen met zout. Voldoende water drinken helpt je lichaam meer dan een streng zoutverbod.

Helemaal voorkomen kun je de zwelling niet: die hoort bij de hormonale en lichamelijke veranderingen van de zwangerschap. Begin je vroeg met bewegen, je benen regelmatig omhoogleggen en niet te lang achter elkaar staan of zitten, dan blijft de zwelling wel vaak beperkter dan wanneer je pas later ingrijpt.

Steunkousen of compressiekousen: klasse I versus klasse II

Een compressiekous verlaagt de zwelling door gelijkmatige druk op je onderbeen te zetten. Klasse I en klasse II zijn de meest gebruikte varianten en verschillen in hoe sterk die druk is. Klasse I geeft een lichte compressie van ongeveer 15 tot 20 mmHg volgens de ene norm, of 18 tot 21 mmHg volgens een andere. Klasse II heeft een medische compressie van 23 tot 32 mmHg bij de enkel en is bedoeld voor stevige oedeemklachten.

Heb je een staand beroep of sta je het grootste deel van de dag op je benen, en merk je aan het eind van de dag flink dikke enkels of gezwollen kuiten? Dan past klasse II meestal beter. Die kous werkt met meer druk actiever tegen het oedeem. Klasse I is geschikt bij lichte, incidentele zwelling en ondersteunt je ook tegen het verhoogde trombosetisico tijdens de zwangerschap. Twijfel je welke klasse bij jou past? Overleg dan even met je verloskundige.

Verdwijnen opgezwollen enkels na de bevalling vanzelf?

Ja, bij de meeste vrouwen trekt de zwelling in de dagen tot weken na de bevalling vanzelf weg. Je lichaam voert het extra vocht af via plassen en zweten, en je enkels en voeten krijgen geleidelijk hun normale vorm terug.

Dat gaat niet in één nacht. De eerste dagen na de bevalling plas je vaak merkbaar meer, en dat is een goed teken. Blijft de zwelling weken later onverminderd aanwezig, of keert die terug samen met kortademigheid of pijn in je kuit, bespreek dat dan met je verloskundige of huisarts. Wil je daarna ook aan de slag met je lichaam, kijk dan bij je figuur terug na de zwangerschap.